commodore.gen.tr

Sizce, Ağrı ilimizde doğmuş bir vatandaşımız hakkındaki aşağıdaki cümlelerden hangisi yazım kurallarına uygundur.

A) Ağrı'lı asker doktora seslendi.    
B) Ağrılı asker doktora seslendi.


Teşekkürler.

"Ağrılı asker doktora seslendi."

Cümlenin öncesi ile ilgili bilgimiz olmadığından cümle içerisine bakarak "Ağrılı asker"  :) Doktor yerine mesela atıyorum karargah yazıcısı olsaydı bu sefer "Ağrı'lı asker karargah yazıcısına seslendi."

Türkçe'de asla "Ağrı'lı" diye bir kullanım yoktur. Sürekli yapılan en büyük iki hatadan biri budur. Diğerini de az sonra açıklayacağım.

TDK'nın kesme işaretiyle ilgili kurallarının tümü:
https://www.tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kesme-isareti/ (https://www.tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kesme-isareti/)

Bir diğer hata da kurum ve kuruluş isimlerinden sonra gelen eklere kesme işareti konmaması gerektiği hâlde maalesef konmasıdır. Yani "Boğaziçi Üniversitesi'ne" değil "Boğaziçi Üniversitesine" yazılması gerekir:


Bu iki kuralın tek istisnası yabancı kelime kullanıldığı zaman okuma kolaylığı olması açısından kesme işareti konur. Örnek "New York'lu, Texas'lı, Osaka'lı" gibi. Keza kurum ismi de yabancı kelimeyse o da kesmeyle ayrılıyor "Merlin Entertainment'tan, HBO Max'ten" gibi.

Verilen örnekte her durumda "Ağrılı asker..." yazılması gerekiyor.

Verminaard +1
Ağrılı (il) asker doktora seslendi diye belirtilebilir ama anlam karmaşası olması kuralı değiştirmez.

Evet kural dediğiniz gibi, ama eğer askerin doğduğu şehir Paris veya Münih veya Bakü olsaydı, "li,lü" eki kesme işareti ile ayrılacaktı. Anlayamadığım bir sebeple, Türkiye'deki yer isimlerinde kesme işareti kullanılmaz, kuralı konulmuş?
 

Paris, Münih ve Bakü Türkçe'ye geçmiş kelimeler olduğu için onlarda da ayrılmayacaktı yani Parisli, Münihli ve Bakülü olacaktı. Washington olsaydı ayrılacaktı ama onun ayrılma sebebi tamamen yabancı kelime olması. Yabancı kelimeler okuma kolaylığı olması açısından her tür eki alırken kesmeyle ayrılıyor. Mesela bir örnek çoğul eki olan -ler ve -lar Türkçe kelimelerin sonuna geldiğinde kesme almıyor: "Ahmetler bize geldi." şeklinde kullanıyoruz. Ama uzun bir yabancı kelime olsa, mesela soyadı Goldstein olan biri için yukarıdaki örnek "Goldsteinler bize geldi" şeklinde yazılınca zor okunan ve anlaması güç bir hâl alıyor. O yüzden de bunu yazarken "Goldstein'ler bize geldi" şeklinde yazıyoruz.

Benim açımdan Washington ve Paris kelimelerini birbirinden farklı kılan mantıklı bir açıklama yok. Birisi ABD'nin diğeri Fransa'nın başkenti.

Bence kural değiştirilmeli ve bütün özel isimler kesme ile ayrılmalı. Kesme kullanınca elimiz mi yorulacak.

Gördüğüm kadarıyla kurallarda yabancı kelimelerle ilgili bir ayrım yok.
Kesme işaretin konulması ekin türüyle ilgili.

İşte Washington Türkçeleştirilmemiş yabancı kelime Paris Türkçe'ye geçmiş. London, Londra olmuş, München, Münih olmuş vs. Kuralın nereden çıktığını ya da dayanağının ne olduğunu bilmiyorum maalesef.

Yabancı kelime ayrımı kural olarak uygulanıyor ama henüz kâğıda dökülmedi, TDK'nın güncellemeleri çok uzun zaman alıyor maalesef. Ama zaten o ayrı kategoride olacak bir durum. Ekin türüne falan bakmadan yabancı kökenli kelimelere gelen tüm ekler kesme işaretiyle ayrılıyor. Sebebi de okuma kolaylığı sağlaması.

Yanılıyorsam düzeltin lütfen ama acı çeken bir kişiden bahsederken ağrılı yerine ağrısı olan kullanılır gibi geliyor bana.

kaç kişi tam tdk nın söylediği şekilde kullanıyor yazmayı konuşmayı bilmiyorum ama ben şahşım adına işimi görecek şekilde kullanıyorum gerektiği yerde gerektiği şekilde bu bağlamda öenmli olan bizlerin neyi tercih ettiğidir bence ancak kesme ile ayırma konusu bence tdk nın tavsiyesi gayet mantıklı gibi bana zaten çoğu zaman o şekilde kulanıyoruz sanırım kesme işareti çok kulanılan bir şey değil.

O da bu sorunun şaşırtmacası hocam. O metni yazan ben olsam ben de aynı şekilde "Ağrısı olan" ya da "Acı çeken" falan gibi daha açıklayıcı bir cümle kurardım.

Sorudan önceki açıklamada açıkça belirttiğimi düşünüyordum, asker Ağrı ili doğumlu, ağrısı olan veya acı çeken birisi değil. Acı çeken birisi olsaydı onu da belirtirdim.

Askerin acı çektiğini düşünmenizin sebebi Türkçe yazım kurallarındaki hatadan dolayı. İşte bu sebeple her türlü özel isim (il ve ilçe gibi özel yer adları dahil) kesme işareti ile ayrılması gerektiği ve kuralın bu doğrultuda değiştirilmesi gerektiğini savunuyorum.

"Kangallı adam yarışmada birinci olan köpeğiyle gurur duyuyordu." cümlesinde de köpeğin cinsi mi "kangal" yoksa adamın memleketi mi "Kangal" belli değildir. eğer kesme işareti kuralı belirttiğim gibi değiştirilirse bu belirsizlik ortadan kalkar.

"Afyonlu gençler kendilerinden geçmiş yerde yatıyorlardı." Cümlesinde gençlerin memleketi mi Afyon ili yoksa gençler uyuşturucu olan afyonun etkisi altında mı kendilerinden geçmişler, belirsizidir.

"Uşaklılar zengindirler, rahat yaşamaya alışkındırlar." Cümlesinde, uşak istihdam eden kimselerden mi yoksa Uşak ilinde yaşayanlardan mı bahsedildiği belirsizdir.

Kural cevaplarda belirtildiği gibi kesme işaretsiz, "Ağrılı" şeklinde yazılması yönünde. Ancak şahsen TDK'nin kurallarını pek pratik bulmuyorum. Aklıma yatmadığında Dil Derneği'nden de teyit etmeye çalışıyorum. Bu konuda Dil Derneği şöyle demiş:

Soru: Yardımlarınızı bekliyorum. Bugüne kadar bize öğretilen özel isimlerde yapım eki aldıktan sonra çekim eki gelirse, gelen çekim ekini kesme işareti ile ayırmalıyız. Fakat bazı kelimelere baktığımda bu çok kafamı kurcalıyor. Mesela: "Türkçenin." Ben bu kelimenin yazılışını yıllardır "Türkçe'nin" olarak bilirdim. Fakat sizin sitenizde de "Türkçenin" olarak kullanılmıştır. Bunun nedenini merak ediyorum.

Yanıt: Kesme imi ( ‘ ) özel adlardan sonra gelen ekleri ayırmak için kullanılıyordu. Sonraları önemsenen her sözcükten sonra gelen ekler bu imle ayrılır oldu. Bu nedenle bu imin tutumlu, çok gerektiği durumlarda kullanılması düşünüldü. Zamanla dil adlarından sonra gelen ekleri ayırmada kullanılmadığı görüldü; bu tutumda, daktilo ya da bilgisayarda yazmayı kolaylaştırmanın da bir payı olabilir. (Ayrıntılı bilgi için: YAZIM KILAVUZU, Dil Derneği, 2005, s. 86-89.)

Bu açıklamayı da okuduktan sonra (özellikle yabancı kelimelerde) okumayı kolaylaştırmak için ve (Ağrılı örneğinde olduğu gibi) yanlış anlaşmaları önlemek için kesme işareti kullanmakta fayda görüyorum.

Maalesef dilde olan bazı şeyler (sadece Türkçe'de değil, her dilde) çözümü olmayan sorunlar da yaratıyor. Şimdi herhangi bir sebeple bu kural konmuş, dense ki artık özel isimlerin sonuna gelen tüm ekler kesmeyle ayrılacak, sorun yine çözülmüyor. Hatta Fort Apocalypse'in verdiği örnek de çıkmaza giriyor:


Köpek cinsi olan "Kangal" da özel isim olduğundan bu cümle her türlü kesme işaretiyle yazılmak durumunda olacak ve yine anlam karışıklığı meydana gelecekti. Diğer iki örnek çözümlenecekti belki ama sorun yüzde 100 çözülmüş olmayacaktı. Bunun çözümü cümleler kurulurken yazım ve noktalama kurallarından bağımsız olarak anlam karmaşasına yer vermeyecek biçimde kurulmasıdır:

Kangal'dan gelen adam yarışmada birinci olan köpeğiyle gurur duyuyordu.
Afyon almış gençler kendilerinden geçmiş yerde yatıyordu. (Aynı cümlede iki kez çoğul kullanılmaz o yüzden böyle yazılması gerekiyor)
Uşağı olanlar zengindir, rahat yaşamaya alışkındır. (Aynı çoğul eki olayı burada da var)

Mesela bir başka anlam kargaşası örneği: "Neden korkuyorsun?" iki anlam taşıyor birincisi "Niçin korkuyorsun?" ikincisi "Korktuğun şey ne?". Birçok insan ikinci anlamı vermek istediğinde "Neden korkuyorsun?" yerine "Neyden korkuyorsun?" yazıyor. Burada anlam karmaşası ortadan kalkıyor ancak ortaya başka bir sorun çıkıyor çünkü "Neyden" dediğimizde müzik aleti olan "Ney" demiş oluyoruz. Her ne kadar karmaşaya müsait olsa da TDK'ya göre doğru kullanım her iki senaryo için de "Neden korkuyorsun?" olmalı. Burada da anlamı bozmamak için ben "Korktuğun ne?" yazmayı tercih ediyorum mesela.

Üzerinde kafa patlatılırsa çok daha uç, belki farklı bir şekilde yazılsa da hâlâ kafa karıştıracak örnekler bulunabilir. Kural budur ama dil bilgisinden sınava girmeyeceksiniz Ağrı'lı yazmanızda bir sakınca yoktur.

"Köpek cinsi olan "Kangal" da özel isim olduğundan..." Buna katılmıyorum, köpek cinsi olan kangal özel isim değildir, cins ismidir. istavrit balığı, veya turna kuşundaki istavrit ve turna gibi hayvanın türünü belirtir, sadece tek bir köpeğe mahsus (Çomar) gibi özel ad değildir.

İstavrit balığı ya da turna özel isim değildir ama Kangal köpeği uluslararası mercilerce özel bir tür kabul edildiğinden dolayı ırk olarak belirlenmiş ve özel sayılmıştır. TDK sözlüğünde Kangal köpeği (K büyük) yazılırken istavrit (i küçük) yazılmaktadır.

Ayrıca Sivas Valiliğinin resmî sayfasında da özel yazılmış:
http://www.sivas.gov.tr/kangal-coban-kopegi (http://www.sivas.gov.tr/kangal-coban-kopegi)

Mesela somon balığı cins isimdir ama Norveç Somonu özel bir tür olduğundan büyük yazılır. Köpeklerden gideceksek Doberman ve Rottweiler da özel tür ismidir, büyük yazılır.

Zaten köpeğin önüne koyduğumuz "Kangal" kelimesi de özel isim olan ve köpeğin ait olduğu Kangal ilçesini ifade etmektedir. Öyle bir şey yok ama örnek daha iyi anlaşılsın diye şunu düşünebiliriz: Sadece İstanbul'da bulunan bir tekir balığı için "İstanbul Tekiri" mi yazmamız lazım yoksa "istanbul tekiri" mi? Kangal için de durum aynı.

Jilet gibi artık özel isim olmaktan çıkmış nesne ve tür isimleri vardır, iskender kebab'daki "iskender" kelimesi gibi. Mesela bir gün bakanlar kurulu Kangal ilçesinin ismini "Güzelşehir" olarak değişitirse bile köpek cinsinin ismi değişmeyecektir. Özel isim olarak kullanılması doğru değilidir, artık cins ismi haline gelmiştir.

Jilet Türkçe'de hiçbir zaman özel isim değildi. İngilizce Gilette markasının Türkçe'ye devşirilmesiyle tıraş olmakta kullandığımız keskin cismin genel adı hâline gelmiştir. Aynı şekilde yerli marka olan "Permatik" de özel isimdir ama bu kullan at jiletlerin geneli için de kullanılmaktadır ve büyük harfle yazılır. Amerika'da Gilette (Türkiye'de de bir zamanlar marka olarak vardı, hâlâ var mı bilmiyorum) şirket ve marka olduğundan özel isimdir ve büyük yazılır, Türkçe'de jilet olarak cins isim olmuştur. Bunun bir başka örneği de Jeep markasının Türkçe'ye "cip" olarak geçirilip normalde adı SUV olan araç türünün geneline verilen cins isim hâline gelmesidir. Bunun gibi yüzlerce örnek var ama hiçbiri TDK'ya göre özel isim değil.

Kangal Köpeği bizim kabul edip etmememizden bağımsız olarak Doberman ve Rottweiler gibi özel bir isim olarak belirlenmiştir. Kangal, sokakta gördüğümüz herhangi bir köpek için kullandığımız Karabaş ya da Çomar gibi bir şey değildir (Ki bu şartlar altında bunlar belirli köpeklere verilen isimler olduğundan yine özel statüsünde büyük harfle yazılır). Yani Kangal ilçesinin adının bakanlar kuruluyla başka bir şeye değiştirilmesini falan bırakalım bir kenara, Kangal ilçesinin topluca tasfiye edilip haritadan silinmesi durumunda bile Kangal köpeği özel isim olarak kalmaya devam edecektir. :)

Yukarıda açıkladığım sebeplerle sizinle ve sizin gibi düşünenlerle aynı görüşte değilim. Bir köpek cinsi olan kangal'ın özel isim olarak kullanılması doğru değilidir, artık cins ismi haline gelmiştir. Sivas'ın Kangal ilçesinden bağımsız olarak, belirlenmiş ayırıcı genetik/biyolojik özellikleri taşıyan bir köpek cinsini ifade eder.

Aynen +

Tüm ATM lerin adı Bankamatik, Yerlerdeki kırıntıları süpürdüğümüz tüm benzeri el aletlerinin adı Gırgır, Kibrista tüm elektrikli süpürgelerin adı Hover, Keskin olan her şey Jilet ya da jilet gibi, 80-90 larda bütün otomobillere büyükler tarafından Taksi denmesi, Bir cok anlami olan Kangal (Köpek, Sucuk, Abcdefgh vitaminlerine sahip çocukluğmuzda sokakta bolca yediğimiz yabani bitki)…

Akbankta çalışırken bizim bankamatik dememiz yasaktı :)  İş Bankası'nın kartinin adi aslında

maaaaavi
haaaaalit
haaaaarun
haaacettepe
kaaaatil
kaaaatip
haaaakim

Şapka kalktı biz hala uzatıyoruz :)

Uzatma ve şapka ayrı değil mi :) şapka da incelir gibi oluyor

Uzatmada durum farkli sanki . katil uzun ama katil zanlısındaki katil kısa olması gerekiyor diye biliyorum.  

Onu bir edebiyatçı şöyle demişti.

Katil zanlısı değil.

KATL zanlısı. Yani katletme zanlısı.

hadi buradan yak :P

İşte bir genel yanılgı daha. Şapka kalkmadı hiçbir zaman. Bir süre önce böyle bir söylenti çıktı ama kalkmadı. Şapkalar aynen devam.

😂 İyiymiş

Çok olanı da katliam arapça kökenli aslında.

+1

Bir iş adamı şöyle demişti, "Geçen yıl kârımı işçilerimle paylaştım."
İyi ki şapka kalkmamış dedim. :D

Ben yazarken aslinda 2 konuya deginmisim :) biraz karisik olmus.

Ama TDK YAZIM KILAVUZU açıkça belirtmiş zaten :)

Düzeltme İşareti

Yazım Kuralları
       Düzeltme işaretinin kullanılacağı yerler aşağıda gösterilmiştir:

1. Yazılışları bir, anlamları ve söylenişleri ayrı olan kelimeleri ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine ko­nur: adem (yokluk), âdem (insan); adet (sayı), âdet (gelenek, alışkanlık); alem (bayrak), âlem (dünya, evren); aşık (eklem kemiği), âşık (vurgun, tutkun); hal (sebze, meyve vb. satılan yer), hâl (durum, vaziyet); hala (babanın kız kardeşi), hâlâ (henüz); rahim (esirgeme), rahîm (koruyan, acıyan); şura (şu yer), şûra (danışma kurulu) vb.

UYARI: Katil (<katl = öldürme) ve kadir (<kadr = değer) kelimeleriyle karışma olasılığı ol­duğu hâlde katil (ka:til = öldüren) ve kadir (ka:dir = güçlü) kelimelerinin düzeltme işareti konma­dan yazılması yaygınlaşmıştır.

2. Arapça ve Farsçadan dilimize giren birtakım kelimelerle özel adlarda bulunan ince g, k ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri üzerine konur: dergâh, gâvur, karargâh, tezgâh, yadigâr, Nigâr; dükkân, hikâye, kâfir, kâğıt, Hakkâri, Kâzım; gülgûn, merzengûş; mahkûm, mezkûr, sükûn, sükût vb. Kişi ve yer adlarında ince l ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlüleri de düzeltme işareti ile yazılır: Halûk, Lâle, Nalân; Balâ, Elâzığ, İslâhiye, Lâdik, Lâpseki, Selânik vb.

3. Nispet ekinin, belirtme durumu ve iyelik ekiyle karışmasını önlemek için kullanılır: (Türk) askeri ve askerî (okul), (İslam) dini ve dinî (bilgiler), (fizik) ilmi ve ilmî (tartışmalar), (Atatürk’ün) resmi ve resmî (kuruluşlar) vb.

Nispet eki alan kelimelere Türkçe ekler getirildiğinde düzeltme işareti olduğu gibi kalır: millîleştirmek, millîlik, resmîleştirmek, resmîlik vb.

TDK yıllardır bir kararda durmuyor bir ara o şapkaları çkardı harfler üşüyüverdi.